Ngày đăng: 09:33 10/12/2014

Đề cao trách nhiệm của văn nghệ sĩ trong việc xây dựng đạo đức, nhân cách, lối sống của con người Việt Nam

(Trích Báo cáo tổng kết hội thảo khoa học toàn quốc về chủ đề  “Vấn đề đạo đức xã hội trong văn học, nghệ thuật hiện nay” do PGS,TS Nguyễn Hồng Vinh, Chủ tịch Hội đồng  Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương trình bày)

Hội thảo khoa học toàn quốc với chủ đề “Vấn đề đạo đức xã hội trong văn học, nghệ thuật Việt Nam hiện nay” là một hoạt động khoa học quan trọng, thiết thực, có ích, nhằm triển khai tích cực Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 9 khóa XI về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” vào thực tiễn cuộc sống.

 Hội thảo đã nhận được sự hưởng ứng đông đảo của các nhà khoa học, các văn nghệ sĩ, các cán bộ chỉ đạo, quản lý văn hóa, văn nghệ ở Trung ương, địa phương, nhiều cơ quan báo chí, xuất bản trong cả nước.

Vấn đề đặt ra trong Hội thảo lần này tuy không phải là vấn đề hoàn toàn mới, nhưng lại là vấn đề lớn, mang tính thời sự, được dư luận xã hội đặc biệt quan tâm, đồng thời là đòi hỏi bức thiết của công chúng đối với nền văn nghệ nước ta hiện nay.

Về thực tế  văn học, nghệ thuật tham gia xây dựng đạo đức xã hội, đa số ý kiến khẳng định: Văn học, nghệ thuật trong các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ độc lập và trong sự nghiệp đổi mới đất nước, hội nhập, đã để lại hàng loạt tác phẩm có giá trị thức tỉnh, bồi đắp tâm hồn, trí tuệ, lòng yêu nước, tự hào dân tộc, hướng tới lý tưởng, lẽ sống trong sáng, cao đẹp của con người Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh. Từ những năm tám mươi của thế kỷ 20 đến nay, xuất hiện thêm nhiều tác phẩm mới như: “Mùa lá rụng trong vườn” của nhà văn Ma Văn Kháng, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường, “Bến không chồng” của Dương Hướng, “Đàn trời” của Cao Duy Sơn; những năm gần đây là “Đồ tể”, “Bãi vàng”, “Đá quý”, “Trầm hương” của Nguyễn Trí; “Lửa đắng”, “Gã tép riu” của Nguyễn Bắc Sơn; “Bác sĩ trưởng khoa” của Vũ Oanh…, được dư luận xã hội quan tâm, nhiều bạn đọc yêu thích. Điều đáng mừng là, các tiểu thuyết viết về chiến tranh, về đề tài lịch sử được tăng lên cả về lượng và chất, như: “Bến đò xưa lặng lẽ” của Xuân Đức, “Vùng lõm” của Nguyễn Quang Hà, “Cánh đồng mùa hạ” của Hữu Phương, “Bão không có gió”của Kiều Vượng… Về tiểu thuyết lịch sử, có “Bão táp triều Trần” của Hoàng Quốc Hải, “Nguyễn Thị Lộ” của Hà Văn Thùy; “Hồ Quý Ly”, “Mẫu thượng ngàn”, “Đội gạo lên chùa” của Nguyễn Xuân Khánh…

Kế tục thế hệ các nhà thơ chống Mỹ, trước những chuyển động lớn của đất nước và trước diễn biến phức tạp ở biển Đông, nhiều nhà thơ đã viết những tác phẩm gây xúc động công chúng, khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc, bồi đắp niềm tin, nhân lên sức mạnh con người Việt Nam vượt qua những thử thách mới của Tổ quốc và dân tộc, như thơ của Thanh Thảo, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Việt Chiến, Trần Quang Quý, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Hữu Quý, Mai Nam Thắng, Trần Ninh Hồ, Vũ Quần Phương, Thanh Quế, Nguyễn Thanh Mừng, Inrasara, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Ngọc Phú, Đặng Huy Giang, Trịnh Công Lộc…

Về các tác phẩm nghệ thuật sân khấu những năm đổi mới, đó là sự trở lại của sân khấu chính kịch, nhạy bén với những vấn đề lớn của đời sống, xông thẳng vào những mâu thuẫn quyết liệt, những bức xúc của cuộc sống…, được công chúng đón nhận. Tiêu biểu là những tác giả, tác phẩm như: “Hà Mi của tôi” của Doãn Hoàng Giang, “Tôi và chúng ta” của Lưu Quang Vũ, “Cát bụi” của Triệu Huấn, “Những mặt người thấp thoáng” của Xuân Đức, “Biển và bờ”của Nguyễn Đăng Chương… “Vòng vây bất tử” của Lê Quý Hiền, “Huyết lệnh” của Phạm Dũng….

Văn học, nghệ thuật dân tộc thiểu số những năm gần đây xuất hiện thêm một số tác giả, tác phẩm mới viết về những con người gắn bó với bản, làng heo hút, tận tụy cải biến, làm giàu mảnh đất ở vùng cao đầy gian khó, đồng thời chú trọng xây dựng lối sống mới sâu nặng tình nghĩa con người, các hoạt động văn hóa – văn nghệ đậm đà bản sắc dân tộc như: Tiểu thuyết “Mặt trời Pác Bó” của Hoàng Quảng Uyên, “Người cô sầu” của Y Phương, “Một nửa của người đàn bà” của Hà Thị Cẩm Anh; tập thơ “Núi vẫn còn mưa” của Mai Liễu, “Giữa hai khoảng trống” của Kiều Mai Ly…

Về lĩnh vực văn xuôi trong thời kỳ đổi mới, đã thể hiện tính đa dạng các chủ đề nảy sinh từ những vấn đề bức xúc của đời sống xã hội và thân phận con người, đặc biệt về sự suy thoái xuống cấp của đạo đức xã hội được đặt ra trực diện, không né tránh. Rất nhiều tên tuổi các cây bút văn xuôi thuộc nhiều thế hệ nối tiếp nhau cho ra đời những tác phẩm gây ấn tượng sâu sắc trong người đọc như các tác giả: Nguyễn Khắc Trường, Chu Lai, Nguyễn Bảo, Sương Nguyệt Minh, Dương Hướng, Lê Minh Khuê…; gần đây như Mạc Can, Đỗ Bảo Chân, Thiên Sơn, Phạm Thị Bích Thủy… ở một bình diện nào đó, những tác phẩm của các tác giả trên đây vừa nêu bật thực trạng xã hội, vừa thức tỉnh lương tri, hướng thiện, cùng hành động vượt lên các rào cản của tiêu cực, để xây dựng cuộc sống mới...

Bên cạnh những thành tựu đạt được trong thời kỳ đổi mới, hội nhập cần được khẳng định và ghi nhận, thì sáng tạo văn học, nghệ thuật về đạo đức xã hội tuy được phản ánh với số lượng lớn về những mặt tốt cũng như mặt trái của đạo đức xã hội, song lại chưa khắc họa được rõ nét những nhân vật điển hình, mang tính tích cực xã hội, do đó chưa đọng lại dấu ấn sâu sắc trong lòng người đọc. Tác giả Hồ Thị Minh Trâm cho rằng: Thực trạng đời sống văn học, nghệ thuật hiện nay, có không ít tác phẩm chỉ nhìn nhận xã hội với thái độ tiêu cực, bi quan. Điều đáng chú ý là, hoạt động văn học, nghệ thuật ít tạo được sự đột phá đáng kể về cả chiều rộng và chiều sâu trong việc phản ánh xã hội chứa đựng cái tốt, cái xấu đan xen. Đúng như TS Hồ Bá Thâm nhận định: Chúng ta vẫn thiếu vắng những tác phẩm có nội dung thể hiện sự vận động đạo đức xã hội ở “mắt bão”, ở trung tâm đời sống chính trị - xã hội – nhân sinh, với hình thức nghệ thuật độc đáo, có sức lay động lớn tình cảm, tâm tư, suy nghĩ của công chúng.

Nhiều tham luận đều có chung suy nghĩ: Tác phẩm văn học, nghệ thuật khi khai thác những mặt trái của đạo đức xã hội với mục đích là khơi gợi, thức tỉnh con người tránh xa cái ác, cái xấu để nuôi dưỡng, nâng đỡ, bồi đắp cái thiện vốn có trong cuộc sống, chứ không phải vùi dập, chà đạp nhân cách con người. Cho dù cuộc sống có suy thoái đạo đức khá trầm trọng như vậy, nhưng cái thiện vẫn là cơ bản, vì nếu không như vậy thì còn gì là sự sống? Văn học cần đấu tranh không khoan nhượng với những thói hư, tật xấu của con người, nhưng viết về mặt trái của xã hội, không thể chỉ là nơi gợi ra sự căm ghét, không chỉ là nơi nhà văn trút bỏ ẩn ức của mình. Cao hơn, văn học còn biết giúp công chúng nhận thức vết thương đau và tìm cách vượt qua nó bằng niềm tin sâu sắc vào tương lai. Nếu để mất niềm tin là để mất tất cả! Đây là sứ mệnh cao quý, đồng thời cũng là trọng trách nặng nề của văn nghệ sĩ.

Nhưng trong thực tế, văn học, nghệ thuật những năm gần đây, đã xuất hiện không ít những tác phẩm “lệch pha”, lạm dụng khai thác quá đà các hành vi tiêu cực, các tệ nạn xã hội…, dẫn tới phản tác dụng giáo dục đạo đức và lối sống. Đó là những hiện tượng bôi nhọ, xuyên tạc lịch sử được tán phát trên mạng Internet, hoặc trong một số tác phẩm khai thác tỉ mỉ các khía cạnh tình dục, chú trọng quá nhiều đến tính chất giải trí, bỏ qua những nội dung cốt lõi, bản chất của đạo đức, chuẩn mực chân – thiện – mỹ, chỉ đi vào miêu tả con người mất nhân tính, bản năng thú vật, xúc phạm nhân cách con người, xóa nhòa những tinh hoa văn hóa, đạo đức dân tộc.

Quá trình sáng tạo là quá trình “gạn đục khơi trong”, là tôn trọng các giá trị văn hóa thiêng liêng của dân tộc, của những nhân vật lịch sử đã nằm lòng trong các thế hệ người Việt Nam, nhưng mấy thập niên gần đây, lại xuất hiện một số tác phẩm “giải thiêng”, phủ nhận giá trị các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, bài xích một số anh hùng dân tộc vốn được nhân dân ta tôn kính, ngưỡng mộ. Một số tham luận cũng chỉ ra những hiện tượng sùng bái hình thức, tự đánh bóng mình, biến thật thành giả, cố tạo ra những “scandal” trong một số hoạt động văn học, âm nhạc, nhiếp ảnh, sân khấu… Người nghệ sĩ có phần thờ ơ, thu mình trong thế giới riêng của sáng tạo, thiếu chí khí đổi mới tư duy, ngôn ngữ, cốt truyện, chạy theo tâm lý đám đông, tìm kiếm lợi nhuận... Một số tham luận lưu ý xu hướng đề cao một chiều tính giải trí, hơn là giá trị giáo dục, giá trị nghệ thuật của tác phẩm, đang có chiều hướng tăng lên.

Đề cao trách nhiệm của văn nghệ sĩ trong việc xây dựng đạo đức, nhân cách, lối sống của con người Việt Nam, cần nhận thức sâu sắc một yêu cầu quan trọng nêu trong Nghị quyết Trung ương 9, khóa XI đối với văn học, nghệ thuật: Hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam, tạo môi trường và điều kiện để phát triển về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật; đề cao tinh thần yêu nước; tự hào dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của mỗi người với bản thân mình, với gia đình, cộng đồng, xã hội và đất nước.

Xây dựng đạo đức xã hội ngày càng là đòi hỏi bức thiết, nóng bỏng của toàn xã hội. Như lời Bác Hồ căn dặn: “Đây là công việc cực kỳ to lớn, nặng nề phức tạp nhưng cũng rất vẻ vang. Đây là cuộc chiến đấu chống lại những gì đã cũ kỹ, hư hỏng để tạo ra những cái mới mẻ, tốt tươi”.

Ở khía cạnh quan trọng này, chúng ta đồng tình với ý kiến của TS Lê Thành Nghị: Văn học vốn có sứ mệnh vượt lên sự thông thường. Viết về sự xuống cấp đạo đức hôm nay, cần vượt qua những sự thông thường để nắm bắt được phần cốt lõi của hiện thực. Giữ cho ngòi bút mang đầy đủ tinh thần công dân, nhưng biết dừng lại trước sự thăng bằng lý trí của sự phẫn nộ, để xem xét sự việc một cách điềm tĩnh, khách quan, không chối bỏ sự thật, nhưng cũng không làm trang viết trở nên u ám, không rơi vào hư vô chủ nghĩa…, là cuộc chiến riêng của nhà văn, không kém phần cam go. Như nhà văn Lê Quang Trang nhấn mạnh: Điều tiết cho được sự hài hòa giữa yêu cầu xã hội và khát vọng chân chính của người nghệ sĩ, phát huy tối đa yếu tố cá nhân trong sáng tạo, đó là biểu hiện cụ thể tài năng, bản lĩnh của người cầm bút.

Tăng cường công tác lý luận, phê bình, tuyên truyền, quảng bá, định hướng hoạt động sáng, cần sớm khắc phục tình trạng đề cao quá mức chức năng giải trí, tôn sùng chủ nghĩa hình thức, dẫn đến “lệch chuẩn” trong tất cả các loại hình văn học, nghệ thuật. Tăng cường công tác nghiên cứu, tổng kết thực tiễn, đẩy mạnh công tác lý luận, phê bình, kịp thời phát hiện, cổ vũ những tác phẩm hay viết về đạo đức, phê phán chiều hướng “giải thiêng” các giá trị đạo đức của dân tộc.

Chia sẻ trách nhiệm cùng Hội thảo, GS Phong Lê đã nêu lên một điều tâm huyết: Phải chăng việc “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” trong những năm qua, chính là lời giải đáp có sức thuyết phục với những gì mà chúng ta đang bàn, đang tìm hôm nay để góp sức có hiệu quả vào việc xây dựng đạo đức, nhân cách con người Việt Nam trong giai đoạn mới? Bởi kinh nghiệm hơn nửa thế kỷ qua cho thấy, mỗi lúc đi sâu vào cuộc đời và sự nghiệp Hồ Chí Minh, mỗi văn nghệ sĩ chúng ta gặp đạo đức của Nhân dân, đạo đức của Dân tộc với những giá trị gần như là trường tồn cùng lịch sử. Khám phá, sáng tạo trên nền tảng tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh, chắc chắn chúng ta sẽ có “mùa gặt” mới trên lĩnh vực này.

Nguồn: Báo Văn nghệ số 48/2014

Tags
Chú ý: Mọi lời bình sẽ được kiểm duyệt trước khi đăng tải. Những lời bình chứa lời lẽ tục tĩu, khiếm nhã, liên quan tới vấn đề chính trị, tôn giáo sẽ tự động bị xoá bỏ.
h�i c?t 423 minh khai h�i c?t 423 minh khai h�i c?t 423 minh khai h�i c?t 423 minh khai h�i c?t 423 minh khai h�i c?t 423 minh khai h�i c?t 423 minh khai h�i c?t 423 minh khai h�i c?t 423 minh khai